BTK tarafından yayınlanan pazara ilişkin son veriler ışığında yapılan değerlendirmelere göre Türkiye elektronik haberleşme pazarı çeşitlenerek büyümesini sürdürmeye devam etmektedir.

2011 sonu itibariyle elektronik haberleşme sektör büyüklüğü 27.6 milyar TL değerine ulaşmış olup sektöründeki işletmeci sayısı 351, bu işletmecilere verilen yetkilendirme sayısı 556’dır. İşletmeci sayısı ve yetkilendirme alanları açısından bakıldığında pazar oldukça çeşitlenmiştir.

Dört büyük işletmeci Türk Telekom, Turkcell, Vodafone ve Avea açısından bakıldığında Pazar büyüklüğü 2011 yılında bir önceki yıla göre yaklaşık %7.5 büyüyerek 22,8 milyar TL düzeyine ulaşmıştır. 2011 yıl sonu itibariyle Pazar payları %35.2 Turkcell, %32.3 Turk Telekom, %19 Vodafone ve %13.5 Avea olarak dağılmaktadır.

Bir önceki yıla göre Turk Telekom %0.46, Turkcell %0.49, Vodafone %29 ve Avea %23 büyüme göstermiştir. 2011 yılında Turk Telekom ve Turkcell’in satış gelirleri artışı neredeyse sabit kalmasına karşın Vodafone ve Avea’nın gösterdiği büyüme oranları dünya ortalamalarının da üzerindedir.

Pazarda faaliyet gösteren Türk Telekom ve mobil işletmeciler haricindeki işletmecilerin 2011 yılı satış gelirleri toplamı 4,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Hizmet türleri ve yıl içi dönemsel dağılımı açısından bakıldığında tablo aşağıdaki gibidir.

Bu tablodan da anlaşılacağı üzere bu alanda en büyük pay yaklaşık %69 ile İnternet servis sağlayıcılarına (ISS) ait olup onu yaklaşık %10 ile sabit telefon hizmet sağlayıcıları (STH) ve %9 ile alt yapı işletmecileri takip etmektedir.

Pazar bir bütün olarak büyüyüp Turk Telekom ve Turkcell gibi iki en büyük işletmecinin gelir artışının durma noktasına gelmesinde rağmen diğer işletmecilerin gelirlerinin artıyor olması, pazarda rekabetin tesisi için önemli bir göstergedir.

Pazara ait diğer önemli bir gösterge olan “kârlılık” açısından bakıldığında ise durum o kadar içaçıcı değildir. 2011 yılı resmi verileri henüz açıklanmış olmamakla birlikte 2010 yılı ile paralellik gösterdiği tahmin edilmektedir. Dört büyükler açısından bakıldığında, gelir artışındaki duraklamaya rağmen Türk Telekom ve Turkcell önemli ölçüde kârlılık gösterirken, gelirlerini önemli ölçüde arttıran Vodafone ve Avea zarar etmeğe devam etmektedirler.

Bu durum, kapasite artışı ve teknoloji yeneleme gereği işletmeciler tarafından yapılması gereken sürekli yatırımlar açısından risk oluşturmaktadır ve sürdürülebilir değildir.

Toplam yıllık yatırım miktarlarına bakıldığında, 2011 yıl sonu itibariyle bir önceki yıla kıyasla Türk Telekom yatırımları %24,8 ve Turkcell yatırımları %14,8 oranında artarken, Vodafone yatırımları %23,3, Avea yatırımları ise %4,6 oranında azalmıştır.

3N lisanslarının verildiği 2009 yılında bu alanda yapılan yatırımlarla doruk noktasına ulaşan dört büyüklerin yatırımları son 3 yıl içinde toplam 13.4 milyar TL gibi önemli bir büyüklüğe ulaşmıştır. Bu dönemde söz konusu yatırımların %27.4’ü Turk Telekom, %26.1’i Turkcell, %25.3’ü Vodafone ve % 21.2’si Avea tarafından yapılmıştır.

Dört büyükler dışındaki “diğer işletmeciler” tarafından 2011 yılında toplam 1.735 milyon TL yatırım gerçekleştirilmiştir. Diğer bir deyişle gelirleri çok daha az olmasına rağmen dört büyüklerin yatırımlarının yarısına yakın (%45) yatırım yapmışlardır.

2011 sonu itibariyle Türk Telekom’un çalışan sayısı 24.424, mobil işletmecilerin toplam çalışan sayısı 7995 ve diğer işletmecilerin çalışan sayısı 4146 olmak üzere sektördeki toplam çalışan sayısı 36.565’dir. Sektöde çalışanların %66.8’i Turk Telekom’da %21.9’u mobil işletmecilerinde %11.3’ü ise diğer işletmecilerde çalışmaktadır.

Dünyadaki gelen eğilime paralel olarak toplam trafik içindeki payı süreli azalan ve 2005 yılından itibaren mobil trafiğin altına düşen sabit trafikteki bu eğilim 2011 yılında da devam etmiştir.

Toplam Yıllık Telefon (ses) Trafiği – Milyar Dakika

2011 yılında, bir önceki yıla göre % 13 artarak 168,9 milyar dakikaya ulaşan toplam trafik miktarı içindeki mobil trafiğin payı %87 gibi oldukça yüksek bir orana varmıştır. Diğer bir deyişle Telefon/Ses trafiği hızla sabitten mobile doğru kaymaktadır.

Sabit Elektronik Haberleşme Pazarı

Türk Telekom kullanıcılarından oluşan sabit hat yaygınlığı (penetrasyonu), mobil telefon kullanımındaki artışın da etkisiyle düşme eğilimini sürdürmektedir. 2011 yılı sonu itibariyle Türkiye’de sabit telefon abonesi 15,21 milyona ve yaygınlık %20,6 seviyesine düşmüştür.

Sabit Telefon Abone Sayısı ve Yaygınlığı

Sabit telefon abone başına aylık ortalama kullanım miktarı MoU (Minutes of Usage) 2011 yılında bir önceki yıla göre bir miktar düşüş göstermiştir. 2011 yılı son çeyreğinde 198 dakika olarak gerçekleşen sabit MoU, 206 dakika olan bir önceki yılın aynı dönemine göre %3,8 azalmıştır.

Sabit pazarda Türk Telekom’un yıllık gelirlerinin dağılımına bakacak olursak, ana kalem olan ve 2005 yılında toplam gelirlerin %80’ini oluşturan telefon (PSTN) gelirleri 2010 yılında % 60,5’e düşmüş, 2011 yılında ise artışa geçerek son çeyrek itibariyle %61.4’e ulaşmıştır. Diğer bir deyişle Türk Telekom gelirlerinin büyük bölümü hala ses gelirlerinden oluşmaktadır. 2011 yılı toplam gelir dağılımı ise aşağıdaki gibidir.

Turk Telekom Gelirlerinin Hizmetlere Göre Dağılımı

Türk Telekom abone başına aylık gelir (ARPU) açısından önemli bir gelir kaybına uğramaksızın istikrarlı yapısını sürdürmektedir. 2011 son çeyreğinde ARPU 21,89 TL olarak gerçekleşmiştir.

Türk Telekom’a alternatif, sabit telefon hizmetleri sunan STH işletmecilerinin 2011 yıl sonu itibariyle toplam kullanıcı sayısı 940.151 gibi oldukça düşük bir miktarda olup türlerine göre, taşıyıcı ön seçimi 313.663, arama bazında taşıyıcı seçimi 260.306 diğer yöntemleri kullanarak arama yapan kullanıcı sayısı ise 366.306 dir. STH işletmecilerinin 2011 gelir toplamı ise 464,8 milyon TL olup kendi alanlarındaki Pazar payı dağılımları ise aşağdaki gibidir.

Türk Telekom ve STH işletmecilerinin ilgili hizmetlerdeki gelir bakımından 2010 yılı son çeyrek pazar payları Türk Telekom %76 ve STH %24 iken, 2011 yılı dördüncü çeyrekte STH aleyhine gelişerek Türk Telekom %80 ve STH %20 olarak gerçekleşmiştir.

STH işletmecilerinin toplam gelirleri ile Türk Telekom’un telefon hizmet gelirleri karşılaştırıldığında ise; pazar payları 2010 yılı dördüncü çeyreğinde sırasıyla %11 ve %89 iken, 2011 yılının son çeyrekte %9 ve %91 olarak gerçekleşmiştir.

Sabit Telefon Hizmeti Gelirlerinin Dağılımı, %

2010 yılı dördüncü çeyreğinde 5,24 milyar dakika olan Türk Telekom’un ses trafiği, 2011 yılı çeyreğinde %12,1 oranında azalarak 4,61 milyar dakika olarak gerçekleşmiştir.

STH işletmecileri ve Türk Telekom’un şehiriçi (çağrı başlatma) trafiğine ait payları karşılaştırıldığında STH işletmecilerinin payı bir önceki yıla göre önemli ölçüde artarak %4.95’den 2011 yıl sonu itibariyle 7.78’e çıkmıştır.

Şehirlerarası (çağrı başlatma) trafik açısından STH işletmecileri ve Türk Telekom’un payları kaşılaştırıldığında ise, STH işeletmecilerinin payı 2010 son çeyreğinde %9.82 iken 2011 son çeyreğinde %14.66’ya çıkmıştır.

STH işletmecilerinin ve Türk Telekom’un sabit şebekede başlatılan toplam trafik içindeki payları ise aşağıdaki gibi bir seyir izlemiş bulunmaktadır. 2010 son çeyreğinde STH işletmecilerinin payı %8,88 iken 2011 son çeyreğinde %50’den fazla bir atış ile %13,66’ya çıkmış, Türk Telekom’un payı ise %91,12’den %86,34’e gerilemiştir.

Sabit Telefon Hizmeti Trafik Dağılımı, %

Rekabetin gelişmiş olduğu ve alternatif işletmeçilerin güçlü olduğu Avrupa gibi pazarlarda yerleşik işletmecinin payının %60-70’lerde alternatif işletmecilerin payının ise %30-40’lar mertebesinde olduğu düşünüldüğünde yukarıdaki rakamlar ülkemiz sabit pazarında gelişmeye açık oldukça önemli bir alan olduğu anlamına gelmektedir.

Sonuç olarak, gerek şehiriçi ve gerekse şehirlerarası sabit çağrı başlatma trafiği açısından alternatif işletmeciler leyhine son bir yıl içinde belirgin bir iyileşme söz konusudur. Bu durum, rekabetçi bir Pazar için daha da geliştirilmesi gereken önemli bir göstergedir.

İnternet ve Genişbant Pazarı

2011 yılı internet ve genişbant pazarına ilişkin en dikkat çekici gelişme, xDSL abone sayısının ilk defa düşmesine karşılık Mobil , Fiber ve Kablo internet abone sayılarında artışın devam etmesidir.

2005 yılında 1.590.332 iken ve 5 yıl içinde % 438 artışla 2010 yıl sonu itibariyle 8.561.632 olan internet abone sayısı son bir yılda %63’lük artışla 14.046.168’e ulaşmıştır.

Genişbant İnternet Abone Sayısı

* Sabit, kablo, fiber vb. tüm genişbant erişim yöntemleri ile mobil internetin tamamı dahildir.

Aşağıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere 2011, tam anlamıyle mobil internetin patladığı bir yıl olmuştur. 2011 yıl sonu itibariyle bin önceki yıla göre Mobil internet %346, Fiber internet %73, Kablo internet %68 oranında büyüme göstermiştir.

İnternet Abone Sayıları

2011 yılı sonu itibariyle bir önceki yılın aynı dönemine göre yaklaşık %2’lik bir artış göstermesine rağmen 2011 yılı son çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yaklaşık 16 bin abone kaybeden xDSL pazarı toplam 6.776.036 abone büyüklüğüne ulaşmıştır. Kablo, Fiber ve diğer erişim teknolojileri de dahil edildiğinde sabit genişbant internet abone sayısı 7.591.367’ye ulaşmış olup toplam içindeki payı %54 dür.

İnternet hizmetleri, Mobil işletmeciler ve TURKSAT dışında 70’e yakın işletmeci (İnternet servis sağlayıcılığı-ISS) tarafından sunulmaktadır. Elektronik Haberleşme pazarı gelirlerinde Telefon hizmetlerinden sonra en büyük payı oluşturan İnternet hizmetlerinin ISS’ler tarafından oluşturulan toplam gelir büyüklüğü 2011 sonu itibariyle yaklaşık 3.3 milyar TL değerine ulaşmıştır.

Mobil işletmecileri tarafından sunulan Mobil internet ve TURKSAT tarafından sunulan Kablo internet hariç tutulduğunda diğer erişim yöntemleriyle sunulan internet hizmetlerini sunan ISS’lerin kendi aralarındaki Pazar payları, abone sayıları bazında aşağıdaki gibi gerçekleşmiştir.

AB ülkelerinde sabit genişbant perakende hizmetlerinde yerleşik işletmecilerin payı ortalama %44 iken Türkiye’de yaklaşık %81 seviyesindedir. Yerleşik işletmecinin (Turk Telekom-TTNet) pazar payı, son yıllardaki düşüşe rağmen AB ortalamasının hala oldukça üstünde seyretmektedir.

Sabit Genişbant Hizmetlerindeki Yerleşik ve Alternatif İşletmeci Payları, %

Türkiye’de 2011 sonu itibariyle genişbant abonelerinin %89’u xDSL, %6’sı Kablo ve kalan %5’i diğer erişim teknolojilerini kullanmaktadır. Son yılların hızla gelişen ve geleceğin erişim teknolojisi olarak kabul edilen Fiberin pazar payı %3,5 olarak gerçekleşmiştir.

Türkiye’de 3 milyondan fazla eve ulaşmasına rağmen Kablo üzerinden internet hizmeti alan abone sayısı son zamanlardaki önemli artışlara rağmen ancak yarım milyona ulaşabilmiştir. Toplam sabit internet abonelerinin %6’sını oluşturan bu değer Hollanda, Belcika, Macaristan, Portekiz gibi ülkelerde %30’un üzerindedir.

Türkiye’de nüfusa göre sabit genişbant yaygınlığı %10,4 iken, AB ülkeleri ortalaması %25,6’dır. Ayrıca mobil genişbant yaygınlığı Türkiye’de %7,2 iken AB ortalaması %6,1’dir.

Daha sağlıklı bir karşılaştırma yapmak için hanehalkına göre yaygınlık oranlarının incelenmelidir. AB ülkeleri hanehalkı sabit genişbant ortalama yaygınlığı %61 iken Türkiye’de 2011 yıl sonu itibariyle yaklaşık %41dir. Türkiye’de ortalama hanehalkı büyüklüğü 3,97, AB ortalama hanehalkı büyüklüğü 2,4 olup Türkiye’de hane başına kullanıcı sayısı AB’y göre yaklaşık 2 kattır.

Ülkemizde 2009 yılı Temmuz ayında verilmeye başlanan 3N hizmetleri sonrasında 2011 son çeyreği itibariyle mobil bilgisayardan ve cepten internet abone sayısı bir önceki döneme göre yaklaşık %14 oranında artmış ve 6.454.801’e ulaşmıştır. Türkiye’deki mobil işletmecilerini şebekeleri en son teknolojileri (HSPA) kullanmakta olup erişim hızları başta Avrupa olmak üzere pek çok gelişmiş ülkeden bile daha hızlı durumdadır. Bu dönemde toplam mobil internet kullanım miktarı bir önceki çeyreğe göre yaklaşık %22 oranında artarak 10.458 TByte olmuştur.

Ülkemizdeki sabit internet bağlantı hızıları kullanılan teknolojinin (ADSL) de bir kısıtı olarak gelişmiş ülkeler ve OECD ortalamalarının oldukça altıda kalmaktadır. Buna rağmen kullanım miktarları hızla artmakta olup 2011 yılı dördüncü çeyreğinde toplam sabit genişbant internet kullanım (indirme ve yükleme) miktarı yaklaşık 468.000 TByte olarak gerçekleşmiştir. Bu kullanımın yaklaşık %89’u veri indirme, %11’i veri yükleme şeklinde gerçekleşmiştir.

Türkiye’deki sabit genişbant internet abonelerinin yaklaşık %80’i 8 Mbit/s hıza kadar olan bağlantıyı sahip olup son zamanlardaki 1 Mbit/s’den 8 Mbit/s’ye geçiş devam etmiştir. 2-4 Mbit/s hızları ile 8 Mbit/s’den daha hızlı olan bağlantıların oranlarının toplamı %10’a yaklaşmıştır. 2 -10 Mbit/sn arasındaki sabit genişbant aboneliğin AB ortalaması %58 iken bu oran Türkiye’de %82’ye çıkmaktadır. Buna karşılık 10 Mbit/sn üzeri aboneliğin AB ortalaması %29 iken Türkiye’de %8’e düşmektedir.

Alternatif işletmeciler yeniden satış, veri akışı erişimi ve yerel ağın paylaşıma açılması gibi yöntemler aracılığı ile genişbant hizmetleri sunmaktadır. 2011 sonu itibariyle Yerel Ağın Paylaşıma Açılması (YAPA) ile 8.521 adet, al-sat (yeniden satış) yöntemiyle 121.901 adet bağlantı gerçekleştirilmiştir. Diğer genişbant bağlantıları ise Veri Akış Erişimi (VAE) yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Bu değerler özellikle Avrupa pazarları ile karşılaştırıldığında oldukça düşük kalmakta olup bu alanda rekabetin yeterince oluşamadığı anlamına gelmektedir.