Ulus Baker’in söylediği önemli bir nokta var: İnsanların büyük bölümü ahlaklı olmakla kurallara uymayı aynı şey sanıyor.
Oysa bunlar aynı değildir.
Anneniz istediği için…
Toplum ayıpladığı için…
Din emrettiği için…
Devlet yasakladığı için…
Ceza almaktan korktuğunuz için…
Bir şeyi yapmıyorsanız, bu davranış doğru olabilir; ancak ahlaki değeri tartışmalıdır. Çünkü seçim size ait değildir. Davranışı belirleyen dış baskıdır.
Gerçek ahlak ise insanın özgürce seçebilmesidir.
Ulus Baker’in “ahlaklılığın ön şartı özgürlüktür” sözü tam da bunu anlatır.
Bu düşünce yalnız değildir.
Albert Camus de benzer bir noktaya gelir.
Camus’ya göre insan evrende hazır anlamlar bulmaz. Anlamı kendisi yaratır. Tam da bu nedenle ahlaki sorumluluk daha ağırdır. Çünkü arkasına saklanabileceği mutlak bir otorite yoktur.
“İnsan seçimlerinden ibarettir.”
Bu cümle doğrudan Camus’nun değil, Sartre’ın düşüncesini özetler. Sartre’a göre insan özgürlüğe mahkûmdur. Seçmemek bile bir seçimdir. Dolayısıyla ahlak, emirleri yerine getirmek değil, seçimlerinin sorumluluğunu üstlenmektir.
Erich Fromm da benzer biçimde insanların çoğunun özgürlükten kaçtığını söyler. Ona göre insanlar güvenlik uğruna düşünmeyi başkalarına devretmeye eğilimlidir. Böylece otoriteye itaat ederler; fakat ahlaki birey olamazlar.
Kierkegaard ise daha da ileri gider. Ona göre gerçek etik, kalabalığın içinde kaybolmak değil, bireyin Tanrı ve vicdanı karşısında tek başına verdiği karardır. “Kalabalık hakikatin kendisi değildir.” sözü bu düşüncenin özüdür.
Nietzsche ise sürü ahlakı kavramıyla aynı soruna farklı açıdan yaklaşır. İnsanların büyük bölümünün “iyi” dediği şeyin gerçekten iyi olduğu için değil, yüzyıllar boyunca tekrarlandığı için iyi kabul edildiğini söyler. Ona göre gerçek erdem, değerleri sorgulayabilme cesaretidir.
Aristoteles ise meseleyi başka bir yerden ele alır. Ona göre ahlak, kuralları ezberlemek değildir; doğru davranışı alışkanlık hâline getiren karakter inşa etmektir. Erdem ancak bilinçli tercihlerle oluşur.
Bütün bu düşünürlerin ortaklaştığı nokta şudur:
İnsan özgür değilse ahlaktan söz etmek güçleşir.
Çünkü ahlak, otomatik davranış değildir.
Ahlak; düşünebilen, sorgulayabilen, farklı davranma gücü olduğu hâlde doğru olduğuna inandığını seçebilen insanın eylemidir.
Bir robot kurallara kusursuz uyabilir.
Bir asker emri eksiksiz yerine getirebilir.
Bir yapay zekâ bütün yasaları ihlal etmeden çalışabilir.
Ama bunların hiçbirini tek başına “ahlaklı” yapmaz.
Çünkü ahlak, yalnızca doğru sonucu üretmek değildir.
Ahlak, doğruyu özgür iradeyle seçebilmektir.
Belki de bu yüzden tarihte en büyük ahlaki sıçramalar, kurallara körü körüne uyanlardan değil; gerektiğinde kuralları sorgulama cesareti gösteren insanlardan gelmiştir. Socrates’in baldıranı içmesi, Antigone’nin devlet buyruğuna karşı kardeşini gömmesi, Rosa Parks’ın otobüste ayağa kalkmayı reddetmesi ya da Gandhi’nin sömürge yasalarına itaatsizliği, yalnızca kurallara uyma örnekleri değil; özgür iradeyle verilmiş ahlaki kararlardır.
Sonuçta gerçek soru “Kurallara uyuyor musun?” değildir.
Asıl soru şudur:
“Kimsenin seni zorlamadığı bir dünyada da aynı kararı verir miydin?”
İşte ahlak, belki de tam o sorunun içinde başlar.
